Henryk Michał Zygalski 1908-1978

1908 Henryk Zygalski urodził się 15 lipca w Posen, wówczas w Cesarstwie Niemieckim, obecnie Poznań.

1918 Polska odzyskuje niepodległość.

1923 Arthur Scherbius wprowadza prototyp maszyny szyfrującej Enigma.

1926 Zygalski zaczyna studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Polska rozpoczyna przechwytywanie niemieckich depesz szyfrowanych przy użyciu Enigmy.

1928 Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski zostają wyłonieni do udziału w kursie kryptologicznym; wszyscy trzej biegle posługują się językiem niemieckim.

1931 Trzej matematycy uzyskuja stopień magistra filozofii. Cała trójka jest już zatrudniona w Polskim Biurze Szyfrów.

1932 Marian Rejewski odtwarza konstrukcję Enigmy i jako pierwszy łamie jej szyfr.

1938 Henryk opracowuje „płachty Zygalskiego”, stosowane do znajdywania ustawień Enigmy.

1939 Lipiec: polscy kryptolodzy organizują spotkanie w Pyrach pod Warszawą, aby podzielić się z brytyjskimi i francuskimi sojusznikami wiedzą na temat Enigmy.

1939 Wrzesień: Po ataku Niemiec na Polskę trzej kryptolodzy ewakuują się z kraju. Korzystając z pomocy francuskiej ambasady w Bukareszcie wyruszają przez Jugosławię i Włochy do Francji.

1939 Październik: Kryptolodzy rozpoczynają prace nad dekryptażem Enigmy pod Paryżem.

1940 Alan Turing spotyka się w Paryżu z Rejewskim, Różyckim i Zygalskim.
Po niemieckim ataku na Francję Polacy przemieszczają się do Afryki Północnej, gdzie kontynuują pracę w warunkach konspiracyjnych.

1942 Polscy kryptolodzy wracają do Uzès w południowej Francji pozostającej pod rządami Vichy. Wcześniej Jerzy Różycki ginie w tonącym statku na Morzu Śródziemnym. Wojska niemieckie wkraczają do południowej Francji.

1943 Rejewski i Zygalski przedostają się do Hiszpanii, gdzie zostają okradzeni przez przemytników i uwięzieni przez władze. Zwolnieni po kilku miesiącach. Dostają się do Portugalii. W Lizbonie zostają zaokrętowani na brytyjski trauler trałowy HMT „Scottish” i przewiezieni do Gibraltaru. Samolotem docierają do Wielkiej Brytanii, gdzie zostają wcieleni do polskiego batalionu łączności Sztabu Naczelnego Wodza w Boxmoor, niedaleko Hemel Hempstead, pod Londynem.

1945 Zakończenie II wojny światowej w Europie.

1947 Powstaje Polish University College, rozmieszczone w londyńskich dzielnicach Knightsbridge i Putney. Zygalski zatrudniony na nim jako wykładowca matematyki.

1949 Promotor Zygalskiego ze studiów magisterskich w londyńskim Imperial College określa go jako „całkiem dobrego matematyka”. Zygalski otrzymuje obywatelstwo brytyjskie.

1950 Henryk Zygalski uzyskuje stopień magistra nauk ścisłych Uniwersytetu Londyńskiego.

1951 Uczelnia Battersea Polytechnic przejmuje pomieszczenia Polish University College w Putney.

1954 Umiera Alan Turing.

1966 Uczelnia Battersea Polytechnic przekształcona w University of Surrey i przeniesiona do Guildford.

1968 Zygalski doznaje udaru mózgu, przechodzi na rentę inwalidzką. Cierpi na zaburzenia mowy.

1973 W Polsce zaczyna się ujawnianie udziału Polaków w złamaniu szyfru Enigmy. Wkrótce pojawiają się w prasie nazwiska Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego.

1974 Po raz pierwszy w Anglii ujawniona zostaje rola ośrodka dekryptażu w Bletchley Park.

1977 Zygalski otrzymuje tytuł doktora honoris causa od Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie.

1978 30 sierpnia: Henryk Zygalski umiera w Liss w hrabstwie Hampshire, w Anglii; jego prochy zostają spopielone w Chichester.

2000 Wraz z Rejewskim i Różyckim zostaje pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

2002 Odsłonięcie pomnika poświęconego Marianowi Rejewskiemu, Jerzemu Różyckiemu i Henrykowi Zygalskiemu w Bletchley Park.

2007 Odsłonięcie pomnika Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego przed Zamkiem w Poznaniu.

2014 Rejewski, Różycki i Zygalski otrzymują nagrodę „Milestone Award”, przyznawaną przez amerykański Instytut Inżynierów Elektryków i Elektroników.

2018 Odsłonięcie kamienia pamiątkowego poświęconego Henrykowi Zygalskiemu przez rodzinę i przyjaciół, w obecności Ambasadora RP, w Ogrodzie Pamięci w Chichester.

2026 Wodowanie okrętu wywiadu radio-elektronicznego Marynarki Wojennej ORP „Henryk Zygalski”.

2026 Odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Liss, miejscu ostatniego zamieszkania Zygalskiego.

2026 Odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Uniwersytecie Surrey.

Polskie Biuro Szyfrów było częścią II Oddziału Wojska Polskiego i stanowiło kontynuację rozwoju polskiej kryptografii z czasów I wojny światowej.

W 1929 r. do niemieckiej firmy w Warszawie dotarła tajemnicza paczka z oświadczeniem, że zawiera sprzęt radiowy. Firma nalegała na natychmiastowy zwrot paczki do Niemiec, twierdząc, że została wysłana przez pomyłkę, jednak polskie władze wykorzystały weekend, aby otworzyć paczkę, stwierdzić, że jest to maszyna szyfrująca, dokładnie ją zbadać i ponownie zapakować.

Okazało się, że był to „komercyjny” model maszyny Enigma. Bardziej groźny był model wojskowy, który posiadał dodatkowe zabezpieczenia, w tym okablowanie. Największym wyzwaniem dla Biura Szyfrów było zrozumienie jej działania, a następnie opracowanie technik pozwalających odkryć protokół stosowany przez Niemców do ustawiania regulowanych elementów maszyny (kolejność rotorów, pozycja początkowa, połączenia krzyżowe itp.) podczas wysyłania wiadomości.

Na szczęście Biuro Szyfrów otrzymało wsparcie, gdy oficer francuskiego wywiadu wojskowego udostępnił dokumenty zdobyte od niemieckiego szpiega. Były to instrukcje obsługi, wraz ze zdjęciami, dotyczącymi wojskowego modelu maszyny Enigma. Nie było w nich jednak schematów okablowania.

Korzystając z tych dokumentów i przechwyconych depesz drogą nasłuchu radiowego oraz komercyjną wersją maszyny, zakupionej przez Biuro Szyfrów w 1926 roku, Marian Rejewski złamał szyfr Enigmy. Wykorzystał do tego swoją wiedzę z zakresu teorii grup do tworzenia równań permutacyjnych modelujących działanie wojskowej maszyny Enigma oraz intuicję matematyczną. Kilka tygodni później dołączyli do niego Henryk Zygalskiego oraz Jerzy Różycki i od tego czasu wspólnie pracowali nad złamaniem szyfrów Enigmy.

Dzięki pracy kryptologów w Biurze Szyfrów możliwe był zbudowanie repliki Enigmy oraz powstanie narzędzi, które pozwoliły na ustalenie dziennych ustawień maszyny. Praca ta wymagała ciągłego wysiłku, gdyż Niemcy regularnie wprowadzali nowe rozwiązania, które poprawiały bezpieczeństwo maszyny, co powodowało, że łamanie szyfrów było coraz trudniejsze. Jednym z takich narzędzi były tzw. płachty Zygalskiego, które umożliwiły ustalenie ustawień wewnętrznych maszyny i przez to odszyfrowanie depesz wysłanych za pomocą Enigmy w kluczowych pierwszych miesiącach wojny.

W lipcu 1939 roku, zaledwie kilka tygodni przed wybuchem wojny, Polska przekazała aliantom całą swoją wiedzę na temat Enigmy, co z dnia na dzień zmieniło zdolność czytania niemieckich depesz przez aliantów. Złamanie szyfrów Enigmy stanowiło podstawę działania alianckiego wywiadu wojskowego przeciwko Niemcom. Bez tego kluczowego wkładu Polski przebieg wojny mógłby wyglądać zupełnie inaczej.

Polski Uniwersytet na Obczyźnie, zwany również Polskim Uniwersytetem na Wygnaniu, został założony w Londynie w 1949 roku.

J. J. O’Connor i E. F. Robertson piszą:

W 1942 roku rząd Polski na uchodźstwie, funkcjonujących w Wielkiej Brytanii, powołał Komisję ds. Technicznego Szkolnictwa Wyższego. Celem Komisji było kształcenie naukowców i inżynierów, którzy po zakończeniu wojny mogliby stanąć na czele odbudowy Polski. Jednak po zakończeniu wojny Polska stała się częścią radzieckiej strefy wpływów i choć Polacy mogli powrócić do kraju, wiedzieli, że rząd komunistyczny będzie traktował ich z dużą podejrzliwością.

Niektórzy z nich zdecydowali się na taki krok, jak na przykład M. Rejewski, to jednak większość, w tym H. Zygalski, zdecydowała się pozostać w Wielkiej Brytanii. W związku z ostatecznym rezultatem wojny, pierwotny cel Komisji ds. Technicznego Szkolnictwa Wyższego stał się nieaktualny. W 1947 roku, na mocy decyzji parlamentu, przekształcono ją w Polish University College.

W PUC, mieszczącym w się w ośmiu budynkach między Knightsbridge a Putney, prowadzono zajęcia mające na celu przygotowanie studentów do egzaminów na stopnie naukowe nadawane przez Uniwersytet Londyński. Przez pierwsze dwa lata studenci uczęszczali na zajęcia w języku polskim, a następnie zajęcia prowadzono w języku angielskim. Zachowano niektóre elementy polskiego systemu edukacji, takie jak pisanie pracy dyplomowej na ostatnim roku studiów, ale programy nauczania zasadniczo odpowiadały programom Uniwersytetu Londyńskiego.

Zygalski został pracował jako wykładowca w PUC od momentu jego utworzenia.

PUC zostało połączone z Battersea Polytechnic Institute w 1951 roku, który w 1966 przekształcono na Surrey Uniwersity. Polski Uniwersytet na Obczyźnie nadal działa we Francji i Niemczech.

Najważniejszym wkładem Henryka Zygalskiego w łamanie szyfru Enigmy były płachty Zygalskiego. Były to duże, kwadratowe, perforowane arkusze kartonowe, które umożliwiały łamaczom szyfrów ustalenie, w jaki sposób maszyna Enigma została ustawiona do szyfrowania.

Przed wojną, kiedy Zygalski rozpoczynał swoją kryptologiczną pracę, niemiecka wojskowa maszyna Enigma wykorzystywała trzy wymienne rotory, które można było włożyć do dowolnego z trzech gniazd w maszynie. Następnie rotory obracano do wybranej pozycji początkowej, tak aby jedna z 26 liter wygrawerowanych na obrzeżu każdego rotora znajdowała się na wierzchu. Istniało 6 możliwych sposobów włożenia rotorów i 17 576 możliwości ich ustawienia.

Niemiecki protokół łączności wymagał, aby nadawca przekazał odbiorcy pozycję początkową na początku depeszy. Byłoby nierozsądne wysyłanie tej informacji bez jej zakodowania, dlatego do zaszyfrowania pozycji początkowej wykorzystywano tę samą maszynę Enigma. Operator wybierał trzy losowe litery, ustawiał maszynę tak, aby te trzy litery znajdowały się na wierzchu, a następnie wpisywał trzy rzeczywiste litery pozycji początkowej, aby uzyskać zaszyfrowaną wersję. Następnie do odbiorcy wysyłano dwa zestawy po trzy litery – pierwsze trzy losowe litery oraz zaszyfrowaną wersję wybranych na początku pozycji początkowych. Takie rozwiązanie było bezpieczne, o ile osoba chcąca przechwycić treść przesyłanej depeszy, nie znała kolejności rotorów, ustawień krzyżowych ani innych zmiennych stosowanych tego dnia.

Zygalski wykorzystał lukę w protokole polegającą na tym, że pozycja początkowa była wysyłana dwukrotnie. Teoria łamania szyfrów zakłada, że powtórzenie fragmentu tekstu jawnego w tym samym systemie szyfrowania można wykorzystać do złamania szyfru. W tym przypadku powtórzenie było niewielkie – zaledwie trzy litery – ale to wystarczyło.

Metoda Zygalskiego polegała na poszukiwaniu powtórzeń w zaszyfrowanej podwójnej trójce pojawiającej się na początku przechwyconych wiadomości. Jeśli nadawca wybrał, powiedzmy, ABC jako rzeczywistą pozycję początkową, w podwójnej trójce mogło to wyglądać jako WFTYFG: w tym przypadku z literą F jako środkową. Inne podwójne trójki mogły zawierać powtórzenia na pierwszej i czwartej lub trzeciej i szóstej pozycji. Powtórzenia te mogą wystąpić wyłącznie w ramach określonych kolejnościach rotorów i przy ograniczonej liczbie pozycji początkowych.

Przeprowadzono wyczerpujące przeszukiwanie wszystkich możliwych układów rotorów i wszystkich możliwych pozycji początkowych. Wyniki zostały wybijane na dużych kartonowych arkuszach, które obecnie znane są pod nazwą płacht Zygalskiego. Każdy arkusz był podzielony na kwadraty odpowiadające wszystkim 26 możliwym pozycjom prawego rotora (oś pionowa) oraz wszystkim 26 pozycjom środkowego rotora (oś pozioma). Otwory wybijano w kwadratach, w których trzy rotory mogły dopuścić do powtórzenia w podwójnej trójce. Dla każdej z 26 pozycji lewego rotora przygotowano osobny arkusz.

Podstawową ideą korzystania z płacht Zygalskiego było ułożenie ich jeden na drugim na stole świetlnym, po jednym arkuszu dla każdego sygnału z powtórzeniem w podwójnej trójce. Płachty były przesuwane względem siebie, aby odzwierciedlić różnicę w początkowym ustawieniu między sygnałami. Następnie zadaniem kryptologa było znalezienie zestawu arkuszy – odzwierciedlającego kolejność rotorów i pozycję początkową – dla którego otwory się pokrywały.

W trakcie wojny Niemcy produkowały maszyny Enigma z większą liczbą rotorów, dzięki czemu były one znacznie bezpieczniejsze. Zwiększyłoby to liczbę niezbędnych arkuszy Zygalskiego, uniemożliwiając stosowanie tej procedury. Dlatego w Bletchley Park musiano opracować maszynę „Bombe” – urządzenie elektromechaniczne służące do testowania możliwych ustawień rotorów.

Historie Henryka Zygalskiego i Alana Turinga mają pewne punkty wspólne, ponieważ obaj byli matematykami, którzy zajęli się problemem złamania szyfru Enigmy, a także obaj mieli powiązania z Guildford. Prace Henryka Zygalskiego nad rozszyfrowaniem Enigmy rozpoczęły się około 1933 roku, wkrótce po tym, jak Marian Rejewski rozszyfrował schemat połączeń Enigmy. Z kolei prace Alana Turinga – na początku 1939 roku, kiedy to został wpisany na „listę awaryjną” rezerwowych rekrutów do brytyjskiej służby łamania szyfrów w ramach przygotowań do spodziewanej wojny. Zygalski zakończył pracę nad Enigmą w 1942 roku, kiedy armia niemiecka zajęła południe Francji, zmuszając go do ucieczki. Praca Alana Turinga zakończyła się mniej więcej w tym samym czasie, kiedy został on przeniesiony do pracy nad problemem bezpiecznego szyfrowania rozmów telefonicznych.

Alan Turing nie był członkiem brytyjskiej delegacji, która udała się do Warszawy w lipcu 1939 roku i powróciła z całą wiedzą uzyskaną od polskich kryptologów na temat Enigmy. Kiedy wybuchła wojna, został on przeniesiony do Bletchley Park, podczas gdy Polacy musieli uciekać, ponieważ ich kraj został zaatakowany we wrześniu 1939 roku przez Niemców. Trafili do Francji, gdzie pracowali wraz z kryptologami z francuskiego wywiadu wojskowego. Ponownie zostali zmuszeni do ucieczki, kiedy Francja została zaatakowana przez Niemcy i udali się do Afryki Północnej.

Na początku 1940 roku, kiedy polscy kryptolodzy wraz z Henrykiem Zygalskim stacjonowali w pobliżu Paryża, , Brytyjczycy byli zajęci tworzeniem repliki zestawu płacht Zygalskiego na własny użytek. Mieli jednak trudności z ich wykorzystaniem.

Rozwiązaniem znaleziono podczas spotkania polskich kryptologów z brytyjskimi ekspertami zajmującymi się Enigmą, wśród których był także Alan Turing.

Tak więc na początku 1940 roku doszło do jedynego znanego spotkania Alana Turinga z Henrykiem Zygalskim. Marian Rejewski powiedział: „Traktowaliśmy [Turinga] jak młodszego kolegę, który specjalizował się w logice matematycznej i dopiero zaczynał przygodę z kryptologią”. Biorąc pod uwagę różnicę w doświadczeniu, wydaje się to trafną oceną. Polacy i ich francuscy gospodarze zabrali Turinga na kolację; historiograf Władysław Kozaczuk kontynuuje tę opowieść:

„Uwagę biesiadników przyciągnęła kryształowa waza z kwiatami, ustawiona na środku obrusu. Były to delikatne, różowo-liliowe kwiaty o smukłych, lejkowatych kielichach… Turing… w milczeniu wpatrywał się w kwiaty i suche, lancetowate liście. Z zadumy wyrwała go jednak łacińska nazwa Colchicum autumnale (krokus jesienny lub szafran łąkowy), wypowiedziana przez matematyka i geografa Jerzego Różyckiego. „Ależ to potężna trucizna!” – powiedział Turing podniesionym głosem”.

Polacy zaprezentowali sposób użycia płacht Zygalskiego i rozwiązali zagadkę, która wprawiała Brytyjczyków w Bletchley w zakłopotanie. Z kolei Turing był w stanie wyjaśnić coś, co intrygowało Polaków, a mianowicie osobliwe wymiary brytyjskiej wersji płacht Zygalskiego, których otwory miały 8,5 mm kwadratowego. „To zupełnie oczywiste” – wyjaśnił – „to po prostu jedna trzecia cala”.

Innym powiązaniem między A. Turingiem a H. Zygalskim jest Guildford, choć jest to związek bardziej niejasny. A. Turing nigdy tam nie mieszkał, choć zarówno dom spokojnej starości jego rodziców, jak i dom rodzinny jego brata znajdowały się w tym mieście, a on sam bywał tam często, choć nieregularnie. Kariera dydaktyczna Zygalskiego na Uniwersytecie w Surrey rozpoczęła się po śmierci Turinga.

W przygotowaniu niniejszych tekstów pomogło wiele osób, w tym bratanek i siostrzenice Henryka Zygalskiego – dr Jeremy Russell, Georgina Donaldson i Anna Zygalska-Cannon. Szczególne podziękowania należą się sir Dermotowi Turingowi, który wykonał znaczną część pracy redakcyjnej, a także profesorowi Davidowi Uzzellowi, i profesorowi Robertowi Gawłowskiemu.

All photographs are © Anna Zygalska-Cannon. No part of this webpage may be reproduced without permission.

Gawłowski, R. (2023) The First Enigma Codebreaker. Pen and Sword Military, Barnsley, Wielka Brytania. ISBN 978-1-3990-6910-6
Biografia Mariana Rejewskiego, który przekazał pałeczkę Alanowi Turingowi.

Turing, D (2018) X Y & Z: Prawdziwa historia złamania Enigmy. The History Press, Brimscombe Port, Wielka Brytania. ISBN 978-0-7509-8782-0

Turing, D (2023) Zdrajcy Enigmy: Walka o przegraną wojnę szyfrów. The History Press, Brimscombe Port, Wielka Brytania. ISBN 978-1-8039-9169-6

Historia o tym, jak doskonałość w łamaniu kodów została niemal zaprzepaszczona przez niekompetencję w ich tworzeniu.

Turing, D (2025) „Misread signals: How History Overlooked Women Codebreakers”. History Press, Brimscombe Port, Wielka Brytania. ISBN: 978-1-8039-9793-3

Kapera, Z.J (2015) The Triumph of Zygalski’s Sheets. The Enigma Press, Mogilany, Polska oraz M&M Baldwin, Cleobury Mortimer, Wielka Brytania. ISBN 978-83-86110-79-7